Nằm ở vị trí “đắc địa”, Hàng Gai được xem là tuyến phố không thể bỏ qua đối với bất cứ du khách nào muốn tìm cho mình những mảnh lụa mềm mại mang đậm hồn đất, hồn người kinh kỳ.

Điều thú vị là, tên con phố này lại không “dính dáng” gì đến mặt hàng tơ lụa phổ biến trên phố Hàng Gai hiện nay.

Sở dĩ Hàng Gai được ví như “con đường tơ lụa” của Hà Nội bởi lẽ hầu hết các gia đình ở đây đều kinh doanh tơ lụa. Lụa Vạn Phúc Hà Đông vốn đã nức tiếng mềm mượt được trưng bày khắp các cửa hàng trên phố Hàng Gai, tạo nên nét riêng biệt của 36 phố phường. Đập vào mắt du khách là những sản phẩm thuần Việt như chiếc áo tứ thân, tà áo dài mền mại… Ngoài ra còn có khăn lụa, ví lụa và nhiều sản phẩm thêu ren khác.

Đi dọc phố Hàng Gai dễ dàng bắt gặp biển hiệu của các gia đình của truyền thống buôn bán, kinh doanh tơ lụa. Hiệu Tân Mỹ người gốc Hà Đông, đã có ba đời nối tiếp nhau làm nghề thêu ren truyền thống. Hiệu Cự Long, Cự Thành có xuất xứ từ làng Cự Đà với truyền thống dệt kim. Hiệu Phúc Thịnh vẫn còn hai chữ P và T lồng vào nhau, hiệu Đức Lợi… Tất cả muốn nói lên truyền thống buôn bán của một trong những con phố sầm uất nhất Hà Nội.

"Con đường tơ lụa" của Hà Nội.

Hàng Gai được xây dựng trên nền đất xưa thuộc hai phường Đông Hà và Cổ Vũ, tổng Tiền Túc, huyện Thọ Xương. Xưa kia, đoạn từ Hàng Đào đến Tố Tịch là phố Hàng Tiện. Lúc đó người làng Nhị Khê (Thường Tín, Hà Tây cũ) đã mang nghề tiện gỗ ra đây lập nghiệp. Đoạn còn lại chuyên bán các thứ dây gai, dây đay, võng, thừng... nên có tên Hàng Gai. Đây cũng là nơi bán các đồ chơi của con trẻ làm bằng giấy, trong đó có “ông tiến sĩ giấy” nổi tiếng vào dịp Tết Trung thu.

Những năm cuối thế kỷ XIX, đầu XX, Hàng Gai lại được biết đến là phố “sách”, phố “văn học”. Một số người ở làng Liễu Tràng - Hải Dương mang nghề khắc gỗ ván in ra đây cùng nhau lập những xưởng in nên từ lâu phố này gắn với sách vở, giấy bút cho các nho sinh.

Xuất hiện của các cửa hiệu khắc mộc bản và in sách nổi tiếng như Tự văn đường tàng bản, Quán văn đường tàng bản... sau này là các nhà in Đông Kinh ở số 82, Ngô Tử Hạ ở số 101. Đây cùng là cái nôi của nhiều tờ báo: Hữu Thanh, Khai Hoá, Khoa Học, Đông Pháp…

Sau khi Pháp chiếm Hà Thành lần thứ hai vào năm 1882, dân ở các phố quanh Hồ Gươm đóng cửa di tản về quê. Chính quyền thực dân đóng trụ sở hành chính tạm ở đình chùa và các nhà vắng chủ. Ở phố Hàng Gai, ngôi nhà số 80-82 ngày nay thành tòa Công sứ của Bonnal. Các nhân viên Pháp và người Nam Kỳ theo ra ở quanh đó. Nha kinh lược sứ Nguyễn Trọng Hợp ở số nhà 79.

Đình Cổ Vũ rêu phong dưới tán lá đa

Trong những bưu ảnh xưa chụp phố Hàng Gai, người ta thấy xuất hiện hình ảnh của một ngôi đình cổ kính nằm nép mình dưới tán lá đa. Đó chính là đình Cổ Vũ nay tọa lạc tại số 85 Hàng Gai. Trải qua thời gian dài tồn tại, ngôi đình đã được trùng tu sửa chữa nhiều lần.

Đình Cổ Vũ thờ Bạch Mã Đại Vương, vị thần trấn giữ phía Đông; Linh Lang Đại Vương, vị thần trấn giữ phía Tây kinh thành Thăng Long làm Thành hoàng và phối thờ Bảo Ninh công chúa, phu nhân của Châu Mục Châu Chân Đăng dưới triều vua Lý Nhân Tông (1072 - 1128).

Cũng như các phố cổ khác ở Hà Nội, những căn nhà ở phố Hàng Gai được làm so le ra mặt phố, cái thụt lùi cái nhô ra như hàm răng khểnh. Khoảng thập niên đầu thế kỷ 20, làm vỉa hè, người ta mới cắt xén cho thẳng hàng. Nhà hẹp nhưng dài có khi đến bảy tám chục mét chia nhiều khoang cách nhau bởi những sân vuông nhỏ có cây cảnh, chum nước hoặc bể nước, tường vẽ hoa, vẽ phong cảnh. Hiện nay, hầu hết các căn nhà trên phố Hàng Gai đều được sửa chữa theo lối hiện đại, còn rất ít nhà giữ được kiểu dáng xưa.

Kiến trúc cổ của một thời

“Con phố này bây giờ đã thay đổi so với xưa nhiều lắm rồi. Cách đây độ ba chục năm ở giữa phố vẫn còn đường xe điện đi thẳng từ Hồ Gươm qua Hàng Bông vào khu Cửa Nam. Ngày ấy, chỉ độ 7-8 giờ tối là đã không còn người qua lại chứ đâu có tập nập, nhộn nhịp như bây giờ. Những căn nhà bê tông cao tầng mọc lên thay thế cho những căn nhà chồng diêm đã lỗi thời…” - cụ ông Đỗ Quý Lợi (78 tuổi) nhớ về một thời đã xa.

BacLieuTourist.com (Theo  ICT)